Menyang kontèn

Wikisastra:Dasanama

Saka Wikisastra, bausastra mardika
(Kaelih saka dasanama)

Dasanama utama Cacah Nama, kapratélakaken namanipun satunggal-tunggal kang gumelar wonten ing jagad, utawi namanipun ingkang wonten salebeting badan sajawining badan, kapratélakaken kados ing ngandhap punika warninipun sadaya.

Dasanama manungsa

[besut]
  • Dasanamaning lanang: jalu | jaler | priya | kakung.
  • Dasanamaning èstri: wadon | wanudya | pawèstri | dyah | stri | darini.
    • taruni. Tegesipun yèn dèrèng masa dados kaupamèkaken godhong enèm, inggih sinom.
    • kintaka. Tegesipun manawi sampun masa, dados kaupamèkaken sekar pudhak.
    • wahila. Tegesipun yèn taksih kapingit.
    • wararana. Tegesipun yèn wonten paprangan]], wijangipun wara: wadon, rana: paprangan.
    • lantasi. Tegesipun yèn lumajeng.
    • wanodya. Tegesipun yèn sampun panggih.
    • marnadu. Tegesipun yèn sampun sapaturon, kajengipun marana adu, inggih aben prang tangkis, akalihan waos.
    • sarika. Tegesipun yèn sampun anak-anak, dados kaupamèkaken sekar.
    • kenya. Tegesipun yèn taksih parawan, kaupamèkaken yèn taksih wantah.
    • rara. Tegesipun yèn taksih parawan tanggung dados kaupamèkaken pindha sesotya.
    • parawan. Tegesipun wadon ingkang taksih dèrèng laki, tegesing prawa, sorot, dados kaupamèkaken taksih sumorot, kapirit saking dèrèng kalong cahyanipun, punapadéné taksih suci, inggih punika taksih legan loncang-lancing.
    • èstri. Tegesipun rembes tigang prakawis, 1 ngedalaken toya, 2 mijilaken rah, 3 mahyakaken mani nutpah.

Dasanama badan

[besut]

Dasanama sandhang manganggé

[besut]

Dasanama téthuwuhan

[besut]

Dasanamaning pantun satunggal-tunggal utawi namaning kang sarwa tumuwuh sapanunggilanipun. Minôngka dados kalangkunganing seserepan. Kapratélakaken ngandhap punika.

Punika namanipun sawarnining kekrowodan ingkang dados éwoning rijeki, kapratélakaken namanipun piyambak-piyambak kados ing ngandhap punika.

Punika pratélaning pala kasimpar utawi pala kapendhem ingkang dèrèng kasebut ing ngajeng, pratélanipun satunggal-tunggal kados ing ngandhap punika.

Dasanama kéwan

[besut]

Iwak

[besut]

Punika cacah namaning ulam lèpèn utawi ulam benawi, satunggal-tunggaling nama kapratélakaken kados ing ngandhap punika.

Manuk

[besut]

Punika pratélanipun namaning peksi satunggal-tunggal. Kaurutaken saking bangsanipun piyambak-piyambak, kados ing ngandhap punika pratélanipun.

Dasanama gégriyan

[besut]

Punika namanipun dhapuring griya satunggal-tunggal. Sami kapratélakaken kados ing ngandhap punika:

Punika cacah namaning griya joglo sapanunggilanipun, ingkang sami singup tumpang dhadha peksi sunduk kili:

  1. joglo lanangan
  2. joglo lambang
  3. joglo lambang gantung
  4. joglo carang gantung
  5. joglo lumajang
  6. joglo semar tinandhu
  7. joglo ceblokan
  8. joglo gebegan
  9. joglo sanggitan
  10. joglo mayang mekar
  11. joglo anteban
  12. joglo witana
  13. joglo balé

Punika namaning dedamel ingkang kalampah kala zaman kina, namanipun satunggal-tunggal kapratélakaken kados ing ngandhap punika]].

  1. gada
  2. bajra
  3. lori
  4. boji
  5. bindi
  6. salukun
  7. musala
  8. badhama
  9. alugora
  10. tanggul
  11. alu-alu
  12. gandhi
  13. piling
  14. palu
  15. rajang
  16. kalawati
  17. puthu
  18. manggala
  19. cakra
  20. dhendha
  21. sarampang
  22. cacap
  23. calimprit
  24. barandang
  25. duduk
  26. limpung
  27. martyu jiwa
  28. konta
  29. tomara
  30. ambar angin
  31. makala
  32. sangkali
  33. dhadhali
  34. candrasa
  35. candra purnama
  36. adar candra
  37. trisula
  38. nagapasa
  39. tamsir
  40. parasu
  41. druwasa
  42. baradi
  43. calum
  44. sali
  45. busur
  46. cèkèl
  47. ganjur
  48. gudébag
  49. gadorak
  50. jonggrong
  51. jinggring
  52. kanjar
  53. sakri
  54. kalaka
  55. sadhaka
  56. curiga

Dasanama wérna-wérni

[besut]

Dasanama déduluran

[besut]

Dasanama pangwasa

[besut]

Namaning Ratu

Rèhing Pandhita

  • Saking ngandhap anama Indhung-indhung. Tegesipun: tiyang karéréhan ingkang saweg mondhok, damelipun babad-babad wana saubengipun ing ardi.
  • Inggahipun malih anama Geluntung. Tegesipun: tiyang sampun gegriya nyagak sakawan, damelipun angrerembat, usung-usung, mendhet kajeng tuwin toya.
  • Inggahipun malih nama Uluguntung. Tegesipun: lurah kampung, inggih kabebahan amranata sadaya padamelan.
  • Inggahipun malih anama Cantrik. Tegesipun: ingkang kabebahan angladosi samukawis, utawi jagi kéngkénan.
  • Inggahipun malih anama Cèkèl. Tegesipun: juru taneman, utawi jagi rumeksa pategilan, awon saé wonten tanggelaning Cèkèl.
  • Inggahipun malih anama Puthut. Tegesipun: ingkang rumeksa sanggar palanggatan, utawi kabebahan masang pirantosing sesaji pamujan.
  • Inggahipun malih anama Mamanguyu. Tegesipun: ingkang kabebahan anabuh gentha kekelèng salebetipun pamujan.
  • Inggahipun malih anama Janggan. Tegesipun: ingkang dados juru serat, utawi anganggit-anggit.
  • Inggahipun malih anama Wasi. Tegesipun: ingkang dados juru pangadilan, angrampungi prakawis.
  • Inggahipun malih anama Ajar. Tegesipun: juru memulang, kawajibaning para ulah arja.
  • Inggahipun malih anama Pandhita. Tegesipun: guru ageng ingkang sarwa putus, wajib sinebut Panembahan.

Rèh pandhita Èstri

  • Saking ngandhap anama Obatan. Tegesipun tiyang èstri bregajagan, jagi sesadéan utawi tetumbas dhateng peken.
  • Inggahipun anama Abet-abet. Tegesipun: jagi mangangsu utawi ramban.
  • Inggahipun malih anama Abon-abon. Tegesipun: jagi panyapu utawi memasuh, sesuci sapanunggilanipun.
  • Inggahipun malih anama Kaka-kaka. Tegesipun: tiyang èstri jagi olah-olah.
  • Inggahipun malih anama éndhang. Tegesipun: jagi kéngkénan utawi ngladosi.
  • Inggahipun malih anama Bidhang. Tegesipun: jagi dados inya, anesepi putra wayahipun kiyai ajar.
  • Inggahipun malih anama Dhayang. Tegesipun: jagi tetebah, utawi anyebari sekar ing sanggar palanggatan.
  • Inggahipun malih anama Sontrang. Tegesipun: dados dhukun, amulasara suker sakit, utawi anggulawenthah anggadarèn putra wayahipun ki ajar.
  • Inggahipun malih anama Mentrik. Tegesipun: pinitados juru rerawat samukawis bangsaning busana, punapadéné dhedhaharan sapanunggilanipun.
  • Inggahipun malih anama Dungik. Tegesipun: pepingitan badhé dados garwanipun kyai ajar, padamelanipun cariyos lelampahan jaman kina, ingkang dados tepa palupinipun para pawèstri, kalanturipun dipun wastani Kôndhadongèng.

Ya ta ing ngandhap punika lajeng amratélakaken namaning wadyabalaning ratu satunggal-tunggalling wadya dalah kawajibanipun piyambak-piyambak sami kapratélakaken ing ngandhap punika, sarta uruting pepangkatan sami dipun tegesi piyambak-piyambak.

  • patih: paréntah, inggih punika ingkang winenang amaréntah para wadya sadaya. Utawi ingkang kapasrahan pangawasa anampurnakaken paréntah saulahing panata praja.
  • adipati: pangagenging paréntah, inggih punika ingkang winenang anampèni paréntahing ratu, utawi ingkang kasérénan pangawasaning pepatih amaréntahaken patraping leleresan.
  • sénapati: amangku paréntah, inggih punika ingkang winenang anggadhuh pangawasaning ratu, kapasrahan angrèh para prajurit. Amariksani ingeripun gelaring prang, anglanglang pringgabayaning paprangan.
  • bupati: bawahaning paréntah, inggih punika ingkang winenang amaréntah dhateng bawahipun piyambak. Utawi kaleresan anampèni paréntah saking pepatih.
  • adipati kupu: adipati mardika, inggih punika ingkang amadanani para pandhita, utawi para pradikan ing sapanunggilanipun sadaya, winenang amaréntahaken saulahing panata agama.
  • tumenggung: dhenggung, utawi tetindhih. Inggih punika ingkang winenang amariksani samukawis lelampahan ayahaning ratu, saha kabebahan ulah dedamel ingkang dados ageming ratu, sarta kawajiban ananggel awon saéning kancanipun.
  • nayaka: panunggul, utawi pangirid. Déning dados pangagenging bala, inggih punika ingkang winenang amatah padamelaning bawah karéréhanipun sadaya.
  • wadana: rai, utawi pangajeng. Inggih punika ingkang winenang dados ulu-ulu patraping padamelan. Saha ingkang wajib dados pangajenging lampah.
  • punggawa: pangayap, utawi pangawinan. Tegesipun malih pangampilan. Inggih punika ingkang kabebahan dados tetindhihing ampilan upacara kapraboning ratu]], utawi [[angampil paréntahing pepatih.
  • ariya: luhur, utawi padhang, inggih punika santananing ratu ingkang winenang anunggil padamelan kalihan para wadana utawi para wadana ingkang taksih kalebet santana punika wenang sinebur ariya.
  • sinangarya: sinebut luhur. Inggih punika para punggawa ingkang winenang anunggil padamelan kalihan para santana.
  • panji: panunggul. Inggih punika santana ingkang winenang dados pangajenging prajurit.
  • paméya: bôngsa linuwih. Inggih punika bangsaning para ageng ingkang winenang dados sesulih anglampahi padamelaning para punggawa.
  • kaliwon: kapiji, déning winenang anampèni paréntah saking bupati, utawi tegesipun malih kalih éwon. Punika kabekta saking lenggahipun kala ing kina siti dhusun karya kalih èwu.
  • panèwu: Golongan. Déning winenang anampèni paréntah saking kaliwon, kadhawahaken dhateng golonganipun. Utawi tegesipun malih panéwon. Punika kabekta saking lenggahipun kala ing kina siti dhusun karya sèwu.
  • mantri: linuwih, utawi sapocapan. Déning kawenangaken imbalan wacana kalihan para ageng, saha langkung waskitha kadadosanipun ing lampah tigang prakawis.
    • Ingkang rumiyin nistha, inggih punika saged anyinggahi patraping lampah ingkang dhawah nistha.
    • Kaping kalih madya, inggih punika saged anetepi patraping lampah ingkang dhawah madya.
    • Kaping tiga utama, inggih punika saged angantepi patraping lampah ingkang dhawah utami.
  • arya pepati: wadana paréntah. Inggih punika ingkang kapitadosan anampèni dhawah anglampahaken paréntah.
  • arya tiron: wadana panulad. Inggih punika ingkang kapitadosan amemulang ing lampah utami, utawi ingkang kabetahan amatrapaken sakathahing padamelan leres, saha ingkang winenang anjagèni pandameling mengsah.
  • aryaléka: tegesipun wadana pananggalan. Inggih punika ingkang kapitadosan anglurahi para wadya ahli étanging palak pananggalan sapanunggilanipun.
  • aryajômba: wadana pasucèn. Inggih punika ingkang kapitadosan anglurahi para wadya pangulu toya, ingkang sami ulah reresik salebeting pura, utawi ngresiki pasiramaning ratu.
  • arya manguri: wadana pamudharan. Inggih punika ingkang kapitadosan anglurahi para wadya jeksa, winenang amudhari karampungan ingkang dèrèng leres. Kawajibanipun amrayogi lampahing prakawis.
  • arya niti: wadana setya. Inggih punika ingkang kapitadosan anglurahi para wadya gedhong, winenang anggemèni kagunganing ratu, saha amariksani dameling para wadya among tani sadaya.
  • arya kôndha: wadana dagang. Inggih punika ingkang kapitadosan anglurahi para wadya sudagar, kawajibanipun amariksani ingkang sami anglampahaken wedaling gegramèn ingkang saking nagari]], utawi lebeting gegramèn ingkang saking amôncapraja.
  • patya tandha: amaréntah tôndha. Inggih punika ingkang kapitadosan amadanani para pabéyan bandar dharat. Kawajibanipun anyepeng pangawasaning peken ing sapanunggilanipun sadaya.
  • pecatôndha: wetahing tembung: pecatôndha, tegesipun pamecat andhaning baita, inggih punika ingkang kapitadosan amadanani para pabéyan bandar laut sadaya, kawajibanipun anyepeng pangawasaning muara saganten ing sapanunggilanipun.
  • tôndha mantri: mantri tôndha. Inggih punika ingkang kapitadosan dados juru pamupu béyaning peken.
  • ôndhamoi: pangkataning pangulah, inggih punika ingkang kabebahan amemangkat ulahing padamelan. Ingkang pancèn ulah padamelan agal utawi lembat. Sami pinatah piyambak-piyambak padamelanipun.
  • daksa: jejeneng. Inggih punika wadya jeksa ingkang kabebahan angrampungi leleresaning prakawis.
  • jambaléka: padhang wulan. Inggih punika ingkang kabebahan dados juru amariksani samukawis. Saha winenang amot amengku wisésa dhateng prakawisipun tiyang ulah wisaya amendhet ulam toya.
  • pujôngga: ulah pamesu raga. Inggih punika ingkang kabebahan anganggit cariyos mawi kasekaraken. Kawajibanipun amemantes uruting ukara kalihan amatrapaken tatakramaning serat kintunan ingkang saged angrapetaken ing arenggang.
  • panjang jiwa: wetahing tembung: panjang jihwa, tegesipun lidhah panjang, inggih punika ingkang kabebahan andhawahaken paréntah.
  • ulubalang: pangajenging pacalang, inggih punika ingkang kabebahan dados juru anglampahaken serat.
  • anggandhèk: anyandhik. Inggih punika ingkang tinedah angemban timbalaning ratu, utawi ingkang kabebahan angrukti pirantosing paganténan.
  • kabayan: lantaran. Inggih punika ingkang kabebahan dados lantaran andhawahaken paréntah.
  • angabèi: angimpuni, déning anarambahi lampahipun ing padamelan sadaya.
  • demang: cecepengan utawi bebundhel. Inggih punika ingkang kabebahan anyepeng padamelan bawah padhusunan. Utawi kapitadosan anyepeng sakathahing lelangen busana karajan sapanunggilanipun. Winenang amemantes panganggèning para wadya sadaya.
  • rôngga: wewengku utawi pangrengga. Inggih punika ingkang kabebahan anyaèni sawewengkoning bawahan. Winenang amangun sesikon padaleman salebeting pura, miwah angrakit pasanggrahan.
  • kandhuruhan: pasérénan. Inggih punika ingkang kasérénan dhawah utawi anampurnakaken paréntah.
  • pasepan: tetelik. Inggih punika ingkang kapitadosan dados juru pangingsep-ingsep samukawis.
  • pamotan: pangemotan. Inggih punika ingkang kapitadosan amingit wewadosing ratu.
  • karerengan: kawingitan. Inggih punika ingkang kabebahan dados juruning panglanglang salebeting pura.
  • kajineman: kasidheman. Inggih punika ingkang kabebahan dados juru panglanglang salebeting praja.
  • pandelegan: panengkelan, utawi panenungan. Inggih punika ingkang kabebahan dados juru tenung miwah juru nujum ingkang bôngsa pepétangan sapanunggilanipun.
  • palimpingan: pralambangan. Inggih punika ingkang kapitadosan ulah jangkaning nagari.
  • pasingsingan: sabarangan. Inggih punika ingkang winenang ambawahaken para wadya griya sadaya.
  • salingsingan: salisiban, utawi saliringan. Inggih punika ingkang winenang ambawahaken para wadya anon-anon sadaya.
  • pakulupan: pamagangan. Inggih punika ingkang winenang angrèhaken para wadya pamagangan sadaya.
  • pangalasan: juru wewanan. Inggih punika ingkang kabebahan amendhet kajeng dhateng wana.
  • tuwaburu: tukang ambebujeng. Inggih punika ingkang kabebahan amendhet sato wana, winenang angreramu sato galak.
  • wuruk: kusiripun ing titihan padhati.
  • mantri panglima: mantri mônca gangsal. Inggih punika pangagenging mantri amônca dhusun, alenggah mantri panèwu.
  • umbul: pepundhèn. Inggih punika ingkang dados wadananing tetiyang padhusunan, alenggah mantri panatus.
  • bebuyut: sesepuh. Inggih punika ingkang dados kamisepuhing tetiyang padhusunan. Alenggah mantri panèket.
  • adèn-adèn: kaluwihan. Inggih punika ingkang dados guru utawi panguluning tetiyang alit ing padhusunan. Alenggah mantri panglawé.
  • lurah: ulu-ulu, utawi kapala, tegesipun malih pangajenging panggénan. Inggih punika ingkang kawenangaken dados sesirahing padamelanipun tetiyang alit ing padhusunan. Alenggah sapalihing mantri panglawé.
  • patinggi: pamangkat. Inggih punika ingkang kawenangaken amemangkat padamelaning tetiyang alit ing padhusunan. Alenggah sapalihing lurah.
  • bekel: tengga utawi tenggah. Tegesipun malih ancer. Inggih punika ingkang kawenangaken rumeksa awon saéning padhusunan. Alenggah sapalihing patinggi.
  • paragak: guru, utawi pakah, inggih punika ingkang kabebahan angleresi prakawisipun tetiyang alit ing padhusunan. Alenggah sapalihing bekel.
  • sikep: pirantos. Inggih punika tetiyang alit ingkang anyanggi damel. Alenggah sapalihing paragak.
  • karaman: arahan, utawi anjrahan. Inggih punika tetiyang alit ingkang boten anyanggi damel. Amung ngindhung abarak sakawan kémawon.

Punika wewijanganing namanipun para priyantun satunggal-tunggal. Nama saha lajeng tinegesan. Kados ing ngandhap punika.

Ing ngandhap punika jarwanipun namaning ratu, utawi para santana abdi ingkang dèrèng kasebut ing ngajeng wau, sami dipun jarwani namanipun piyambak-piyambak.

Sebutaning nama --- Tegesipun

Dasanama jagad

[besut]
  • Dasanamaning lèpèn: narmada | sungiya | banawi | banawa | minaka.
  • Namaning Kali
    • kali. Tegesipun kaili, déné kailénan toya.
    • lèpèn. Tembungipun ngajeng lèpwèn, kajengipun lèp, wèn, tegesipun ilèn-ilèn, wèn, panggénan toya.
    • narmada. Leresipun tembung, naharmada, tegesipun pangemotaning banyu.
    • bangawan. Leresing tembung ngajeng, banawan wijangipun ban: banyu, awan: dalan, dados dalaning banyu.
    • banawi. Banawé, tegesipun kumpulaning banyu.
    • ci. Tegesipun gèn pasucèn.

Dasanama déwa-déwi

[besut]

Namaning Déwa

    • Sang Hyang. Tegesipun amadhangi, awit ing ngajeng tembungipun syang, tegesipun padhang, amendhet saking padhanging srengéngé awan, sawenèhing sarjana, tembung sang hyang, dipun wredèni angidini, kapendhet saking tembung anuswara sahyan purba saking sahiya, tegesipun angèstokaken, sarèhning pamanggih kalih wau tepang suraosipun, inggih prayogi sami kanggé wewaton, awit tembung angidini, tuwin angèstokaken, saèstu gadhah kajeng amadhangaken, tandhanipun déwa kawasa sipat mirah sipat asih, anjurungi sakajating titah sadaya.
    • Sang Hwang. Tegesipun sesotyaning manusa, wijangipun, sang: sotya, adi; hwa: manusa, saking tembung, wong, déné wong punika jarwanipun piyambak paklowongan, inggih raga, inggih awak, inggih sarira, satengahing sarjana tembung sang hwang, dipun wardèni pepijèning sesotya, wijangipun sang: sotya, déné hwang gadhah jarwa ingsun, saking tembung ingwang, déné tegesipun sun wau, andhéwé, piniji, witipun saking tembung suhun, tegesipun sumemi, inggih punika gesang, inggih gesang inggih wiji, déné tembung sun, gadhah paréréhan ingwang, tembung ingwang, gadhah paréréhan tembung sumemi, saking sumemi wau.
    • absara. Tegesipun waskitha, punika ngajeng saking tembung aibsara, wijangipun aib: élok, samar; sara: landhep, alus, lepas, dados pikajengipun ingkang lepas boten kasamaran, déné sumerep sadèrèngipun winarah, ingkang gaib ingkang élok ingkang samar sampun kacakra wonten siring budi sadaya. Déné tembung Sangsekrita wonten ingkang mirib suraosing tembung absara, inggih punika absra, tegesipun erèh alus, bokmanawi pamendhetipun ngajeng saking tembung absra wau, awit alus lepas punika bangsaning samar, punapadéné rèh saèstu inggih saking élok, sabab absara punika taksih badan alus, jisim rohkani, mila bôngsa absara punika kala samanten boten mesthi ingkang mutrakaken, nanging inggih bangsaning jawata sadaya.
    • jiwata. Tegesipun paugeraning gesang, wijangipun jiwa: nyawa; ta: paugeran, sawenèhing sarjana, tembung jiwata, jinarwan jejering wiji, wijangipun ji: rahsa, inggih wiji, saking parji, wata: jejer, saking wat.
    • gana. Tegesipun wujud kawasa, sawenèhing sarjana tembung gana, kajarwanan luhur, dados saking wancahaning tembung gegana, kabekta bangsaning para déwa saged angambah ing awang-awang.
    • mahanasa. Tegesipun langkung kawasa, wijangipun maha: luwih, ageng; nasa: kawasa.
    • déwa. Kabekta saking namaning panggénan, sawenèhing sarjana tembung déwa, dipun tegesi karsa ingkang linangkung, wijangipun, : kajeng; wa: linangkung.
    • déwata. Tegesipun paugeraning pulo déwata.
    • jawata. Tegesipun guruning tanah Jawi.
    • suksmanasa. Tegesipun kawasa kang samar, wijangipun suksma: samar, nasa: kawasa.
    • amara. Tegesipun samar, amor]].
    • bathara. Tegesipun ageng, jembar rèhipun.
    • widadara. Tegesipun roh ingkang langgeng, wijangipun widada: slamet, inggih slamet inggih langgeng; ra: roh, sawenèhing sarjana tembung widadara dipun tegesi gônda kang raket, wijangipun kadamel dados ngalih wanda, wida: gônda, borèh; dara: raket.
    • sura. Tegesipun wani, roh, déné saking kabekta badan alus.
    • sidhya. Tegesipun terang, déné weruh sadurunging winarah.
    • hong. Tegesipun kinajrihan.
    • resi. Tegesipun suci.
    • wiku. Tegesipun pitedah kawruh.

Namaning Widadari

Dasanama liya-liya

[besut]